İçeriğe geç
VOXEN
Son dakika / Trend
Yapay zekâ bilinci için zekâ yeterli değil: Yeni teori ne söylüyor?
İlginç

Yapay zekâ bilinci için zekâ yeterli değil: Yeni teori ne söylüyor?

Araştırmacı Jeff Stibel’e göre bilinç, zekâdan değil varlığını sürdürme baskısından doğuyor. Bu ayrım, yapay zekânın bilinç kazanma koşullarını değiştiriyor.

Melike AvcıTeknoloji yazarı9 Ekim 2026 07:31 · 2 dk okuma
Görsel: Popular Mechanics

Araştırmacı Jeff Stibel, Frontiers in Neuroscience’ta yakın zamanda yayımlanan çalışmasında, yapay zekânın gelişmiş bilişsel yeteneklerinin bilinç sahibi olduğu anlamına gelmediğini savunuyor. Popular Mechanics’in aktardığı teoriye göre bilinç, yüksek zekânın bir sonucu değil; bir sistemin kendi varlığını sürdürmek için iç çatışmalarını çözmesinin bir biçimi.

Biliş ile bilinç arasındaki fark

Stibel’in yaklaşımı, biliş ile bilincin farklı evrimsel baskılar altında geliştiği düşüncesine dayanıyor. Biliş, dış dünyayı modellemeye, olayları öngörmeye ve sinyalleri sınıflandırmaya yararken bilinç, varlığını sürdürmesi tehlikeye girebilen bir sistemin çatışan iç ihtiyaçlarını yönetmesiyle ilgili.

Bu ayrımda, bir sistemin dünyayı anlamakta giderek ustalaşması, kendi devamlılığını yönetme kapasitesinin de aynı ölçüde gelişmesini gerektirmiyor. Stibel, beyni veya sinir sistemi bulunmayan bakterilerin glikoz yoğunluğunu izleyebilmesini bilişin ilkel bir örneği olarak gösteriyor. Bakterinin kendisini dış ortamdan ayıran zarını koruması ise ayrı bir kontrol işlevi.

Bilincin anahtarı: İç çatışmaları çözmek

Stibel, organizmanın kendisini sürdürebilmek için gerçekleştirdiği kontrol işlevlerini üç düzeyde ele alıyor. İlk düzey, kendi bütünlüğünü korumayı ve içeri alınacaklarla dışarıda tutulacakları ayırmayı kapsıyor. İkinci düzeyde açlık ve yorgunluk gibi rakip ihtiyaçlar arasında yerel kararlar veriliyor; üçüncü düzeyde ise çatışmalar organizmanın bütünü açısından çözüme bağlanıyor.

Teoriye göre yalnızca üçüncü düzey bilinç anlamına geliyor, çünkü kararın sonucu organizmanın kendi varlığını sürdürmesine bağlanıyor. Stibel, bu bütünsel çözümün bilinci doğuran bir aşama değil, doğrudan bilincin kendisi olduğunu ileri sürüyor.

Yapay zekâ hangi koşullarda bilinç kazanabilir?

Stibel’e göre Gemini ve ChatGPT gibi büyük dil modelleri, insanların belirlediği hedefleri ve değerleri izliyor; kendi hedeflerini oluşturamıyor. İhtiyaçları insanlar tarafından karşılanan bu sistemlerde, bağımsız olarak varlığını sürdürme baskısı bulunmuyor.

Ancak araştırmacı, tasarlanmış bir sistem olmanın bilinç ihtimalini baştan ortadan kaldırmadığını vurguluyor. Bilinç için gerekli baskının mutlaka evrimden kaynaklanması da gerekmiyor. Teori, kendi işleyiş koşullarını korumak zorunda olan, gerçek kaynak sınırları altında çalışan, işlevsel bir benlik modeli kullanan ve eylemlerinin sonuçları gelecekteki devamlılığını etkileyen yapay zekâ sistemlerinde bilincin mümkün olabileceğini öne sürüyor.

Bilinç teorisi nasıl sınanacak?

Stibel, yaklaşımını sınamak için altı öngörü sunuyor. Bunlar arasında duyusal girdiler sabitken gecikme ve çatışmanın etkisini ölçmek, eşzamanlı görevlerle rakip taleplerin karşılaştırılmasını zorlaştırmak ve dikkat, hafıza ile motor performansın birlikte mi yoksa ayrı mı değiştiğini incelemek bulunuyor.

Diğer sınamalar, hafıza ve dikkat gibi işlevlerin koordinasyonunu bozarak bilincin bunları bir arada tutup tutmadığını araştırmayı ve öz farkındalık belirtilerini değerlendirmeyi kapsıyor. Son sınama ise yapay zekânın baskı altında bilinç geliştirip geliştirmediğini, yoksa yalnızca programlandığı biçimde mi karşılık verdiğini sorguluyor.

Kapak görseli yapay zekâ ile oluşturulmuştur.

Kaynak: Popular Mechanics ↗

Bu haberi paylaş