Meteorolog Edward Lorenz, 1972’de American Association for the Advancement of Science’ta yaptığı konuşmada bir soru sordu: Brezilya’da kanat çırpan bir kelebek, Texas’ta bir hortum başlatabilir mi? “Kelebek etkisi” adını alan düşünceyi anlatan bu sorunun yanıtı, kesin bir evet değildi. Lorenz’e göre kanat çırpışı bir hortumun oluşmasına da engellenmesine de katkıda bulunabilirdi; hangisinin gerçekleşeceğini bilmek mümkün değildi.
Kelebek etkisi nasıl ortaya çıktı?
Lorenz, 1960’ların başında Massachusetts Institute of Technology’de hava olaylarını bilgisayar modelleriyle incelerken dikkat çekici bir sonuçla karşılaştı. Bir simülasyondaki 0,506127 değerini 0,506 olarak yuvarladığında, modelin ürettiği sonuç önceki hesaplamadan büyük ölçüde uzaklaştı. Bu fark, sistemlerdeki çok küçük değişikliklerin birbirinden çok farklı sonuçlar doğurabileceği düşüncesine temel oldu.
Lorenz, fikrini 1963 tarihli “Deterministic Nonperiodic Flow” makalesinde geliştirdi ve örnek olarak bir martının kanatlarını kullandı. Daha sonra kelebek benzetmesine yönelmesinde, kanatlara benzeyen bir veri görselleştirmesi de etkili oldu. Çalışmaları, başlangıç koşullarına aşırı duyarlı sistemlerin öngörülemez davranışlarını inceleyen kaos teorisinin temellerinin atılmasına yardımcı oldu.
Kaos teorisi ve hava tahmininin sınırları
Lorenz’in araştırmaları, belirli sistemlerde benzer başlangıç koşullarının benzer sonuçlar doğuracağı yönündeki yaygın bilimsel kabulü sorgulattı. Görünüşte basit ve belirli kurallarla işleyen sistemler bile başlangıçtaki küçücük farklılıklara son derece duyarlı olabiliyordu. Bu durum, özellikle uzun vadeli hava tahminlerinin önemli sınırlarını ortaya koydu.
Kelebek etkisi neden yanlış anlaşılıyor?
Gündelik kullanımda kelebek etkisi, çoğu zaman büyük bir olayı geçmişteki küçük bir karara bağlamak için kullanılıyor. Bir partide eşinizle tanışmanızı, o partiye gitme kararınızın “kelebek etkisi” olarak açıklamak buna örnek. Oysa kavram, geriye dönüp kesin bir neden-sonuç zinciri kurmayı değil, küçük değişikliklerin öngörülemeyen farklı sonuçlar yaratabileceğini anlatıyor.
Benzer bir basitleştirme, 1990 yapımı Havana filminde Robert Redford’ın canlandırdığı karakterin, Çin’deki bir kelebeğin Karayipler’de kasırgaya yol açabileceğini söylemesinde görülüyor. Bu anlatım, kanat çırpışıyla kasırga arasında doğrudan bir bağ kurulabileceği izlenimini veriyor. Lorenz’in yaklaşımında ise böyle bir değişikliğin sonucunu önceden kestirmek ya da sonradan kesin biçimde ona bağlamak genellikle mümkün değil.
Ray Bradbury’nin kelebeği
Küçük değişikliklerin büyük sonuçlar doğurabileceği fikri, Lorenz’in araştırmalarından önce de anlatılarda yer bulmuştu. Ray Bradbury’nin 1952 tarihli “A Sound of Thunder” öyküsünde, dinozor avlamak için geçmişe giden bir adam, döndüğünde geleceğin değiştiğini görür. Çizmesindeki ölü kelebek, geçmişte üzerine bastığı küçük bir canlının bu değişimle bağlantısını ortaya çıkarır.
Kapak görseli yapay zekâ ile oluşturulmuştur.
Kaynak: Mental Floss ↗




